کودک باید بتواند خواستهاش را برای مدتی نگه دارد، تکانهاش را کنترل کند، توجهش را جابهجا کند و بپذیرد که چیزی که میخواهد، ممکن است همین حالا در دسترسش نباشد.
این مهارتها از ابتدا کامل نیستند و بهتدریج و با تجربه، تمرین و حمایت بزرگسال رشد میکنند. پژوهشهای رشد کودک نیز نشان میدهند که تواناییهای مرتبط با خودتنظیمی در سالهای اولیه کودکی همچنان در حال رشد هستند.
از نگاه مونتسوری چه میبینیم؟
در رویکرد مونتسوری، «منتظر ماندن برای نوبت» بخشی از مهارتهای اجتماعی و چیزی نزدیک به مفهوم «آداب معاشرت و زندگی جمعی» یا Grace and Courtesy است.
کودک قرار نیست فقط یاد بگیرد که «مزاحم دیگران نشود»؛ بلکه بهتدریج یاد میگیرد حضور دیگران را ببیند، نیازهای خودش و دیگران را در نظر بگیرد، نوبت را رعایت کند و در یک اجتماع کوچک با دیگران تعامل داشته باشد.
اما نکته مهم اینجاست:
قرار نیست با گفتنِ مداوم «صبر کن!» کودک را صبور کنیم.
باید فرصت تمرین صبر کردن را برایش ایجاد کنیم.
چطور؟
۱. از موقعیتهای کوتاه شروع کنیم
انتظار چند دقیقهای برای یک کودک خردسال ممکن است واقعاً سخت باشد.
مثلاً اگر کودک میخواهد بلافاصله بعد از شما چیزی بردارد، میتوانید بگویید:
«اول نوبت منه، بعد نوبت تو.»
و بعد واقعاً نوبتش را به او بدهید.
انتظار کوتاه، قابل پیشبینی و واقعی، فرصت خوبی برای تمرین است.
۲. از بازیهای نوبتی استفاده کنیم
بازیهایی مثل توپبازی، بازیهای رومیزی ساده یا حتی نوبتی گذاشتن قطعات یک پازل میتوانند به کودک کمک کنند مفهوم «نوبت من، نوبت تو» را در یک فضای لذتبخش تجربه کند.
کودک از طریق بازی، مهارتهای توجه، کنترل تکانه و خودتنظیمی را تمرین میکند. ۲
۳. احساس کودک را انکار نکنیم
اگر کودک میگوید:
«منم میخوام!»
لازم نیست فوراً بگوییم:
«نه! صبر کن دیگه!»
میتوانیم بگوییم:
«میدونم تو هم میخوای. الان نوبت دوستته، بعد از اون نوبت تو میشه.»
یعنی هم مرز را حفظ کنیم، هم احساس کودک را ببینیم.
۴. انتظارمان را متناسب با سن کودک تنظیم کنیم
قرار نیست از یک کودک سهساله همان میزان خویشتنداری را انتظار داشته باشیم که از یک کودک بزرگتر داریم.
خودتنظیمی در طول زمان رشد میکند و کودکان در این مسیر به تمرین و حمایت نیاز دارند.
۵. خودمان الگوی نوبت گرفتن باشیم
کودک فقط از دستورهای ما یاد نمیگیرد؛ از چیزی که هر روز میبیند هم یاد میگیرد.
وقتی در گفتوگو به حرف دیگری گوش میدهیم، منتظر تمام شدن صحبت او میمانیم و بعد حرف میزنیم، داریم بدون سخنرانی، مهارت نوبت گرفتن را به کودک نشان میدهیم.
در نهایت …
کودکی که نمیتواند منتظر نوبتش بماند، لزوماً لجباز یا بیادب نیست.
ممکن است هنوز در حال یادگیری مهارتی باشد که برای بزرگسالان کاملاً بدیهی به نظر میرسد.
هدف ما این نیست که کودک را مجبور کنیم «ساکت بماند و صبر کند».
هدف این است که به او کمک کنیم کمکم یاد بگیرد:
«میتونم خواستهام رو نگه دارم،میتونم منتظر بمونم،میتونم نوبت دیگران رو ببینم،و بعد نوبت من هم میرسه.»
همین تجربههای کوچک، پایههای مهمی برای زندگی اجتماعی و خودتنظیمی کودک میسازند.
