تا حالا شده به کودک بگویید:«بیا دیگه، وقتشه بریم.»
و جواب بشنوید:«نه! هنوز تموم نشده!»
یا درست زمانی که باید از خانه بیرون بروید، کودک تازه وارد دنیای بازیاش شده باشد و هرچه بیشتر صدایش میکنید، کمتر حاضر باشد بازی را متوقف کند؟
این موقعیت برای بسیاری از والدین آشناست و گاهی آن را به لجبازی، نافرمانی یا بیتوجهی کودک نسبت میدهیم.
اما همیشه مسئله این نیست.
گاهی کودک واقعاً نمیخواهد از فعالیتی که برایش جذاب و معنادار است جدا شود.
وقتی کودک عمیقاً در بازی غرق شده است
بازی برای کودک فقط سرگرمی نیست.
کودک در هنگام بازی تمرکز میکند، تصمیم میگیرد، قوانین میسازد، تخیل میکند، مسئله حل میکند و مهارتهای مختلفی را تمرین میکند.
بنابراین وقتی کودک مشغول ساختن یک برج است یا داستانی را با عروسکهایش ادامه میدهد، ممکن است از نگاه ما فقط «بازی» باشد؛ اما برای کودک، یک فعالیت جدی و پر از تجربه است.
به همین دلیل قطع ناگهانی آن میتواند برایش دشوار باشد.
کودک هنوز مهارت «تغییر فعالیت» را کامل یاد نگرفته است
یکی از مهارتهای مهم در رشد کودک، توانایی جابهجا شدن از یک فعالیت یا وضعیت ذهنی به فعالیت دیگر است.
این مهارت از همان ابتدا کامل نیست و به مرور زمان و با تجربه رشد میکند.
برای یک بزرگسال ممکن است ساده باشد که بگوید:
«خب، بازی تموم شد، بریم.»
اما برای کودک، عبور از دنیای بازی به غذا خوردن، حمام، خواب یا بیرون رفتن، نیازمند یک تغییر ذهنی واقعی است.
او باید فعالیتی را که در آن غرق شده متوقف کند، توجهش را جابهجا کند و خودش را برای فعالیت بعدی آماده کند.
چرا «همین الان جمع کن!» معمولاً جواب نمیدهد؟
تصور کنید کودک مدت زیادی مشغول ساختن یک خانه با لگو بوده و ناگهان میگوییم:
«جمعش کن، باید بریم!»
برای ما یک دستور ساده است.
اما کودک ممکن است هنوز درگیر همان فرایند باشد.
به جای اینکه فقط انتظار داشته باشیم کودک ناگهان بازی را قطع کند، میتوانیم به او کمک کنیم از یک فعالیت به فعالیت دیگر منتقل شود.
مثلاً:
«پنج دقیقه دیگه باید بریم.»
یا:
«دوست داری اول سقف خونهات رو تموم کنی یا ماشینها رو پارک کنی و بعد جمع کنیم؟»
این پیشآگاهی به کودک فرصت میدهد از نظر ذهنی برای پایان بازی آماده شود.
پایان بازی را قابل پیشبینی کنیم
روتینهای قابل پیشبینی میتوانند به کودک کمک کنند بهتر با تغییر فعالیت کنار بیاید.
مثلاً همیشه قبل از خروج از خانه:
بازی → جمع کردن → پوشیدن کفش → خروج
یا قبل از خواب:
بازی → جمع کردن → مسواک → قصه → خواب
وقتی ترتیب اتفاقها برای کودک آشنا باشد، تغییر فعالیت کمتر ناگهانی به نظر میرسد.
از بازی ناگهانی بیرونش نکشیم
یکی از راههای ساده این است که قبل از پایان، به کودک هشدار بدهیم.
مثلاً:
«ده دقیقه دیگه وقت جمع کردنه.»
چند دقیقه بعد:
«پنج دقیقه دیگه باید بازی رو تموم کنیم.»
و در نهایت:
«الان وقت جمع کردنه.»
این کار به کودک فرصت میدهد فعالیتش را به نقطه پایان برساند.
البته قرار نیست همیشه بتوانیم چنین زمانی فراهم کنیم؛ گاهی واقعاً باید سریع از خانه خارج شویم. اما در موقعیتهایی که امکانش وجود دارد، این تغییر کوچک میتواند همکاری کودک را بیشتر کند.
آیا باید همیشه اجازه بدهیم کودک بازیاش را ادامه دهد؟
نه.
والد همچنان مسئول تعیین حد و مرزهاست.
اگر زمان خواب رسیده، قرار نیست کودک تا هر زمانی که دوست دارد بازی کند.
اگر باید به پزشک برویم، نمیتوانیم برنامه را کاملاً به کودک بسپاریم.
مسئله این نیست که کودک همیشه تصمیم بگیرد چه زمانی بازی تمام شود.
مسئله این است که وقتی امکانش وجود دارد، به او کمک کنیم پایان فعالیت را تجربه کند و کمکم مهارت تغییر دادن فعالیت را یاد بگیرد.
به جای «لجبازی»، به مهارت نگاه کنیم
گاهی پشت رفتاری که ما «لجبازی» مینامیم، یک مهارت در حال رشد وجود دارد.
کودکی که نمیتواند به راحتی بازی را متوقف کند، شاید هنوز در حال یادگیری خودتنظیمی و انعطافپذیری باشد.
این به معنای پذیرفتن هر رفتاری نیست؛ بلکه یعنی به جای اینکه فقط رفتار را سرکوب کنیم، به مهارتی که کودک نیاز دارد هم توجه کنیم.
همانطور که کودک برای یاد گرفتن بستن بند کفش به تمرین نیاز دارد، برای یاد گرفتن تغییر فعالیت و کنار گذاشتن یک کار جذاب هم به تمرین و همراهی نیاز دارد.
چند راهکار ساده برای والدین
قبل از پایان بازی، به کودک خبر بدهید.
اگر امکان دارد، اجازه دهید فعالیتش را به یک نقطه پایان طبیعی برساند.
از جملات کوتاه و روشن استفاده کنید.
برای پایان بازی یک روتین ثابت داشته باشید.
در صورت امکان، بین دو فعالیت یک زمان کوتاه برای انتقال در نظر بگیرید.
به جای تهدید و عجله، آرام و ثابت بمانید.
